GTA III: Vì sao người bị phản bội lại trở thành kẻ phản bội?

Liberty City: thành phố càng quen đường, càng khó tin người

GTA III ra mắt năm 2001. Rockstar Games ↗ Phần game này đánh dấu bước chuyển của dòng GTA sang một thành phố ba chiều. Từ góc nhìn trên cao của những phần trước, người chơi được đặt xuống mặt đường, giữa xe cộ và những ngã rẽ có thể tự mình khám phá. Đây là một bước ngoặt của dòng game; gọi nó là trò chơi phát minh ra thế giới mở sẽ vượt quá điều cần khẳng định.

Liberty City có ba khu vực mở ra theo tiến trình: Portland, Staunton Island và Shoreside Vale. Bến cảng, nhà máy, phố lớn, công trường, sân bay và vùng ngoại ô tạo nên những sắc thái khác nhau của cùng một đô thị. Đây là thành phố hư cấu, gợi hình ảnh những đô thị công nghiệp Mỹ, chứ không phải bản sao chính xác của một địa danh ngoài đời.

Ở Portland, quyền lực hiện ra qua những nơi rất cụ thể: hộp đêm, gara, nhà hàng, xe hàng. Sang Staunton Island, những người có tiền và ảnh hưởng đứng xa hơn khỏi đường phố, nhưng vẫn có thể quyết định ai phải đổ máu. Bản đồ vì thế cũng là một cách kể chuyện. Claude đi từ nơi trực tiếp nhận việc đến nơi những công việc ấy được tính toán.

Người chơi học thành phố bằng những lần lạc đường và bị truy đuổi. Claude học nó bằng việc nhận ra ai đang trả tiền, ai đang che chở và ai có thể đổi ý. Cảm giác tự do của người cầm tay lái đi cùng một câu chuyện rất ngột ngạt: ở đây, đường thoát có nhiều, nhưng một chỗ đứng an toàn thì hiếm.

↗

Một phát súng biến đồng đội thành vật hy sinh

Câu chuyện tại Liberty City bắt đầu bằng vụ cướp ngân hàng. Catalina quay súng vào Claude, bỏ anh lại rồi chạy trốn cùng Miguel. Người đồng hành vừa trở thành người muốn loại bỏ anh. Claude sống sót, bị bắt và lên xe chở tù.

Cuộc tấn công vào đoàn xe sau đó không phải một kế hoạch cứu Claude. Cartel nhắm đến một tù nhân khác; Claude và Eight Ball tận dụng hỗn loạn để trốn thoát. Chi tiết này giúp nhìn đúng điểm xuất phát của nhân vật: anh chưa có một tổ chức hùng mạnh đứng sau, cũng chưa được ai đón về để báo thù.

Eight Ball, người bạn tù có sở trường về thuốc nổ, đưa Claude tới Luigi Goterelli. Một cuộc gặp mở ra công việc, công việc mở ra quan hệ. Đây là cách Claude bắt đầu lại ở Portland. Trước mắt, anh cần tiền và một người chịu thuê mình.

Claude gần như không nói. Bài viết không thể vì thế tự gán cho anh một chẩn đoán, một lời thề hay một cuộc độc thoại nội tâm. Những gì đáng tin hơn nằm ở hành động: anh nhận việc, hoàn thành việc và tiếp tục đi. Sự im lặng ban đầu khiến người chơi dễ đặt mình vào nhân vật; về sau, nó khiến việc đánh giá anh trở nên khó chịu hơn.

Gia đình Leone: lòng trung thành được thử bằng công việc

Luigi quản lý hộp đêm trong địa bàn của gia đình Leone. Claude nhận những việc nhỏ, rồi được giới thiệu tới Joey Leone, con trai ông trùm Salvatore. Gara của Joey là một điểm nối giữa xe cộ, tiền bạc và những công việc ngoài vòng pháp luật.

Không có nghi thức kết nạp long trọng dành cho Claude. Anh được đưa lên bằng kết quả. Một chiếc xe gài bom có thể kết thúc cuộc đời của người thuộc gia đình Forelli; một cuộc đụng độ với Triad có thể đổi thế lực đang kiểm soát khu phố. Tiền thưởng xuất hiện sau nhiệm vụ, nhưng hậu quả không biến mất cùng dòng chữ báo hoàn thành.

Toni Cipriani là một capo, người chỉ huy một nhóm trong Mafia. Qua Toni, những cửa hàng và xe chở hàng hiện ra như nguồn thu mà các tổ chức tranh giành. Tranh chấp địa bàn có ý nghĩa rất thực dụng: ai được làm ăn, ai phải trả tiền và ai có quyền buộc người khác im lặng.

GTA III dùng hình tượng gia đình, thứ bậc, áo vest và những lời nói về danh dự để dựng một thế giới tội phạm mang chất điện ảnh. Đây là cách game xây dựng tổ chức hư cấu, không phải một lời giải thích về bản chất của người Ý hay bất kỳ cộng đồng nào ngoài đời. Trong thế giới ấy, tiếng gọi “gia đình” hứa hẹn sự che chở, nhưng người đứng thấp nhất vẫn phải chứng minh giá trị bằng những việc nguy hiểm nhất.

Khi Salvatore muốn gặp Claude, người làm thuê đã tiến gần bàn của ông trùm. Đó vừa là cơ hội, vừa là lúc mạng sống của anh bắt đầu phụ thuộc vào cả những chuyện riêng của người có quyền.

Maria và chiếc xe không nên bước vào

Maria, vợ Salvatore, xuất hiện trong một nhiệm vụ tưởng như nhỏ: Claude đưa cô ra ngoài rồi đưa về an toàn khi cảnh sát đột kích một buổi tiệc. Sự xa hoa quanh ông trùm không khiến đời sống trong nhà trở nên yên ổn. Một chuyến đi như vậy đặt Claude vào mối quan hệ mà anh chưa thể biết hậu quả.

Ở phía làm ăn, Salvatore đang đối đầu Cartel Colombia và đường dây SPANK, một loại ma túy hư cấu trong game. Claude phát hiện Curly Bob tuồn thông tin của gia đình cho Catalina và Miguel. Nhiệm vụ của ông trùm bỗng chạm vào quá khứ của người làm thuê: Catalina vẫn ở trong thành phố, đứng phía bên kia của cuộc giao dịch.

Claude và Eight Ball tiếp tục phá con tàu dùng làm cơ sở sản xuất SPANK. Người yểm trợ và người đặt thuốc nổ phải phối hợp để sống. Con tàu bị phá, nhưng Cartel không vì vậy mà biến mất. Công lao vừa hoàn thành cũng không bảo đảm Claude được an toàn.

Salvatore giao anh đem một chiếc xe đi tiêu hủy. Thực chất, đó là một cái bẫy có bom. Maria cảnh báo trước khi Claude bước vào xe, rồi hẹn anh ở bến tàu.

Theo lời Maria, cô đã nói với Salvatore rằng mình và Claude có quan hệ. Điều này không xác nhận họ thật sự là một đôi. Maria cũng nói Salvatore muốn dàn xếp với Cartel bằng cách loại Claude. Ghen tuông và tính toán quyền lực cùng xuất hiện trong lời giải thích của cô; giản lược tất cả thành một chuyện tình sẽ làm mất phần quan trọng của biến cố.

Người vừa đánh một đòn lớn cho gia đình giờ bị gia đình tìm cách giết. Lòng trung thành của Claude không thắng nổi những lợi ích đã đổi hướng.

Đổi người thuê, chưa đổi được vị trí

Asuka Kasen, người quen của Maria và một thủ lĩnh Yakuza, giúp hai người rời Portland. Chiếc thuyền đưa Claude sang Staunton Island. Thành phố mở rộng, cơ hội mở rộng, nhưng cách kiếm sống của anh vẫn quen thuộc.

Sự che chở của Asuka có điều kiện. Cô muốn Claude chứng minh đã cắt đứt với Mafia bằng cách giết Salvatore. Người từng thuê anh trở thành mục tiêu của công việc mới. Salvatore đã đặt bẫy Claude, nên hành động này có một nguyên nhân rõ ràng; tuy vậy, nó cũng cho thấy quan hệ giữa họ được thay thế nhanh thế nào khi một bên không còn bảo vệ bên kia.

Kenji Kasen, em trai Asuka, điều hành sòng bạc và có những nhiệm vụ riêng. Yakuza đưa vào câu chuyện cách nói khác về uy tín, bổn phận và thứ bậc. Những hình tượng đó thuộc cách game xây dựng thế giới tội phạm. Chúng không biến tổ chức này thành phe tốt, cũng không đại diện cho tính cách của người Nhật ngoài đời.

Ray Machowski tiếp tục làm ranh giới trở nên mờ hơn. Là cảnh sát tham nhũng, Ray thuê Claude xử lý đầu mối và phá chứng cứ. Người mang danh bảo vệ luật pháp cũng mua chính những dịch vụ mà các băng nhóm đang mua.

Claude thay ông chủ, địa bàn và mục tiêu. Vị trí của anh trong chuỗi công việc vẫn chưa đổi: nhận phần nguy hiểm, lấy tiền rồi chờ lời giao việc tiếp theo.

Donald Love: khi bạo lực trở thành kế hoạch đầu tư

Donald Love đưa câu chuyện đến một tầng quyền lực khác. Ông hoạt động trong truyền thông và bất động sản, có thể đứng trong một không gian yên tĩnh để tính toán những gì sẽ xảy ra ngoài phố.

Love muốn kích động chiến tranh giữa Yakuza và Cartel. Khi khu vực bất ổn, giá đất có thể giảm, tạo cơ hội mua vào. Người hưởng lợi từ bạo lực không nhất thiết là người xuất hiện giữa trận đấu súng. Với Love, một cuộc chiến có thể được đặt vào phép tính kinh doanh.

Kenji bị chọn làm mồi lửa. Claude dùng xe Cartel để giết ông, khiến Yakuza tin đối thủ đã ra tay. Đây là bước ngoặt làm thay đổi cách đọc nhân vật chính.

Ở đầu game, Claude là người bị Catalina phản bội. Đến đây, anh nhận tiền để giết một người từng giao việc cho mình, đồng thời che giấu thủ phạm thật. Salvatore từng muốn giết Claude; Kenji không có một cái bẫy tương tự được câu chuyện đưa ra để giải thích hành động này. Sự khác biệt ấy khiến chúng ta phải nhìn kỹ hơn lựa chọn của người đang điều khiển.

Game không cho Claude một bài diễn văn để biện hộ. Nó để người chơi lái chiếc xe mang dấu hiệu Cartel tới nơi và làm nhiệm vụ. Người từng bị tổn thương bởi sự phản bội giờ trực tiếp tạo ra một cuộc phản bội khác.

Có thể đọc đây là mặt cay nghiệt của con đường sinh tồn tại Liberty City: hiệu quả giúp Claude được thuê, nhưng tiếp tục làm việc không đồng nghĩa anh tiếp tục đúng. Đó là cách diễn giải từ hành động của nhân vật, không phải lời thú nhận mà game đã viết cho anh.

↗

Sự im lặng trước Asuka

Những công việc tiếp theo của Love đưa Claude đi tìm một gói hàng bí mật. Gói hàng thật lọt vào tay Cartel và dẫn anh tới công trường, nơi Catalina và Miguel đang có mặt.

Miguel muốn giao hàng để tìm đường sống. Catalina bắn anh ta khi anh chịu hợp tác, rồi bỏ đi. Một lần nữa, người đi cùng cô bị gạt bỏ khi lợi ích không còn trùng nhau.

Asuka đến và bắt Miguel vì tin Cartel đã giết Kenji. Cơn giận của cô dựa trên một sự thật bị dựng sai. Người thực hiện vụ giết đang đứng ngay trước mặt cô, nhưng không nói ra.

Đến đây, sự im lặng của Claude mang một trọng lượng khác. Chúng ta không cần biết anh đang nghĩ gì để hiểu tình thế: Asuka đang giúp một người đã giết em trai mình, còn Claude tiếp tục nhận sự giúp đỡ ấy. Mạng lưới hợp tác vận hành nhờ một bí mật mà chỉ người chơi và một số người liên quan biết rõ.

Love sau đó biến mất. Vườn trên mái còn đó, chiếc hộp trống và không có lời giải thích trọn vẹn về việc ông đi đâu. Nội dung gói hàng cũng không nên được tự điền bằng một giả thuyết. Khoảng trống này là một phần của trải nghiệm câu chuyện: người làm thuê đã gánh rủi ro, nhưng không được biết toàn bộ việc mình tham gia.

Con đập khép lại mối thù, không xóa những gì đã xảy ra

Claude tiếp tục đánh vào hoạt động của Cartel. Khi trở lại công trường, anh tìm thấy Asuka và Miguel đã chết. Maria bị bắt cóc; thư của Catalina đòi nửa triệu đô la tiền chuộc. Câu chuyện cho thấy hậu quả tại hiện trường, không cho chúng ta một cảnh chứng kiến trực tiếp toàn bộ những gì đã xảy ra trước đó.

Maria từng cảnh báo Claude về quả bom. Việc anh mang tiền tới cứu cô vì vậy có sức nặng ngay cả khi game không xác nhận một tình yêu hai chiều. Có thể đó là món nợ, sự gắn bó hoặc động cơ đối mặt với Catalina. Những cách đọc này cần được để là cách đọc, thay vì biến thành lời khẳng định về nội tâm của một nhân vật không giải thích mình.

Catalina nhận tiền rồi vẫn ra lệnh giết Claude. Cuộc truy đuổi đưa họ tới Cochrane Dam. Catalina ở trên trực thăng, còn Maria bị giữ trên đập. Claude vượt qua các tay súng, khai hỏa vào trực thăng và cứu Maria.

Vòng đối đầu với người phản bội anh từ đầu đã khép lại. Claude rời con đập, nhưng không có một cảnh xác nhận anh trở thành ông trùm Liberty City. Thành phố còn đó, với những tổ chức và những cuộc làm ăn không chỉ xoay quanh anh.

Bài viết không chốt số phận Maria sau cuộc giải cứu. Câu chuyện không xác nhận một kết thúc hạnh phúc, cũng không cho cơ sở để biến giả thuyết Claude giết Maria thành sự thật.

↗

Vì sao trở lại GTA III vẫn thấy một thành phố có đời sống?

Claude là người dẫn chúng ta đi, nhưng Liberty City mới là nơi nối toàn bộ câu chuyện. Hộp đêm, gara, nhà hàng, sòng bạc, công trường và căn phòng của nhà đầu tư cùng nằm trên một bản đồ. Những nơi tưởng xa nhau được nối bằng công việc và tiền bạc.

Các nhiệm vụ còn giúp người chơi hiểu địa bàn bằng trải nghiệm. Trong một cuộc phỏng vấn, Dan Houser mô tả việc gắn câu chuyện với thiết kế nhiệm vụ và lựa chọn của người chơi. Điều đó giúp giải thích vì sao đi qua thành phố cũng là một cách học câu chuyện của nó. Phỏng vấn Dan Houser trên GameSpot ↗

Radio mở thêm một lớp đời sống ngoài các cuộc giao việc. Lazlow cho biết quảng cáo và chương trình trò chuyện được xây dựng theo hướng nhại truyền thông Mỹ. Phỏng vấn Lazlow trên WIRED ↗ Đặt cạnh các biến cố của Claude, lớp âm thanh ấy giúp người chơi cảm thấy thành phố vẫn tự nói về mình ngay khi họ chỉ đang lái xe.

Đó cũng là cách văn hóa trong GTA III đi vào trải nghiệm: qua cách người ta kiếm tiền, nói về danh dự, sử dụng quyền lực và nhìn những người khác như một nguồn lợi. Game dùng hình tượng tội phạm và châm biếm để dựng thế giới ấy. Người xem có thể nhận ra lăng kính của nó mà không cần coi mọi điều trên màn hình là chân dung trung thực của xã hội ngoài đời.

Vice City và San Andreas tiếp tục phát triển nhiều điều GTA III đã mở ra. Khi trở lại phần game này, chúng ta vẫn có thể vui vì nhớ một con đường thoát cảnh sát. Nhưng hiểu cốt truyện khiến con đường quen mang thêm ý nghĩa: nó từng đưa Claude tới một người thuê mới, một cái bẫy mới hoặc một quyết định không thể gọi đơn giản là công bằng.

Hồi bé, chúng ta nhớ Claude sống sót qua mọi cuộc truy đuổi. Bây giờ, câu hỏi đáng giữ lại là: để sống sót, anh đã trở thành người như thế nào?